Idiomatik birlik (idioma) – bu ikki yoki undan ortiq so‘zdan tashkil topgan, barqaror va yaxlit ma’no ifodalaydigan til birligidir. Uning eng muhim xususiyati shundaki, birikmaning umumiy ma’nosi uning tarkibidagi so‘zlarning alohida lug‘aviy ma’nolari yig‘indisidan kelib chiqmaydi. Ya'ni, idioma ma'nosi ko'chma va obrazli bo'ladi. Idiomalar tilning ifodaviyligini, obrazliligini oshirishga xizmat qiladi va ko'pincha ma'lum bir xalqning madaniyati, tarixi va dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Masalan, ingliz tilidagi to bite the bullet iborasi so‘zma-so‘z "o‘qni tishlamoq" degan ma'noni beradi. Ammo uning idiomatik ma’nosi – "yoqimsiz yoki qiyin vaziyatga chidash, bardosh berish"dir. Bu ibora eski jarrohlik amaliyotlarida, og‘riq qoldiruvchi vositalar bo‘lmagan paytda, bemorlarga og‘riqqa chidash uchun o‘qni tishlatib qo‘yish odatidan kelib chiqqan.
Rus tilshunosi, akademik V. V. Vinogradov frazeologik birliklarni semantik jihatdan qanchalik yaxlit va motivatsiyalanganligiga qarab uchta asosiy turga ajratishni taklif etgan. Bu tasnif jahon tilshunosligida keng e'tirof etilgan va idiomalar tabiatini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
Bu turdagi idiomalar semantik jihatdan eng yaxlit va bo‘linmas birliklardir. Ularning umumiy ma’nosi tarkibidagi so‘zlarning hozirgi zamon tilidagi ma’nolari bilan mutlaqo bog‘liq emas va undan kelib chiqmaydi. Bunday idiomalar ma’nosini faqat yod olish orqali yoki etimologik tahlil yordamida anglash mumkin.
Misol: red tape (byurokratiya, qog‘ozbozlik). Bu yerda na "qizil" (red), na "lenta" (tape) so‘zi byurokratiya bilan bog‘liq. Uning ma'nosi tarixan Angliyada rasmiy hujjatlarni qizil lenta bilan bog‘lash odatiga borib taqaladi.
"We need to cut through the red tape to get the project started." (Loyiha boshlanishi uchun biz byurokratik to‘siqlarni yengib o‘tishimiz kerak.)
Bu turdagi idiomalar ham yaxlit, ko‘chma ma’no ifodalaydi, ammo ularning ma’nosini tarkibidagi so‘zlarning obrazli ma’nolari orqali tushunsa bo‘ladi. Ularning asosida yorqin metafora, metonimiya yoki o‘xshatish yotadi.
Misol: to take a nosedive (keskin tushib ketmoq, qulamoq). Bu ibora samolyotning burni bilan yerga sho‘ng‘ishi obraziga asoslangan bo‘lib, narxlar, aksiyalar yoki biror narsaning qiymati keskin pasayishiga nisbatan qo‘llaniladi. Bu yerda obraz va ko'chma ma'no o'rtasida bog'liqlik mavjud.
Bu turdagi birikmalar tarkibidagi bir so‘z erkin, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’noda, ikkinchisi esa bog‘liq, frazeologik ma’noda qo‘llaniladi. Ular turg‘un so‘z birikmalari (kollokatsiyalar) bo‘lib, ularni faqat ma’lum so‘zlar bilan birga ishlatish mumkin. Ingliz tilidagi aksariyat frazaviy fe'llar shu guruhga kiradi.
Misol: to make a decision (qaror qabul qilmoq). Bu yerda "decision" (qaror) so‘zi erkin ma’noda, lekin u ko‘pincha "do" yoki "create" fe'llari bilan emas, balki "make" fe'li bilan birga keladi. Yana bir misol: to pay off a debt (qarzni to‘lamoq). "Pay off" frazaviy fe'li bu yerda "debt" (qarz) so'zi bilan turg'un birikma hosil qiladi.